Монгол хэл, бичгийн багш нарын Үндэсний Холбоо

МХББНҮХолбооны албан ёсны сайт

Б.Пүрэв-Очир: “Бэлчир” хийгээд “бэлчирлvvлэхvй”


(Vг, єгvvлбэрийн амьдрал, эрчим, утга, соёл, хэрэглээ)
МУ-ын шинжлэх ухааны гавьяат зvтгэлтэн,
профессор, шинжлэх ухааны доктор Б.Пvрэв-Очир (МУБИС)

// <![CDATA[//
// <![CDATA[//

Vгийг найруулна гэгч vйлдэхvйеэ бэрх vзэсгэлэнт чимэг мєн.
Утгыг найруулах гэгч уйдал vгvй анхааран авахын ёсон мєн. (Агванхайдав)

1. Vг ба утгаас vvдvvлэн…
Монгол хэлний “бэлчир” гэдэг нэр vг, “бэлчирлэхvй” ба “бэлчирлvvлэхvй” хэмээх vйл vг нь vгийн сан – утгазvйн болон хэрэглээ, соёлын айн талаасаа тун євєрмєц vнэлэмж, єнгє аясыг тээж ирсэн байж магад юм. Сав ба шим ертєнцийн юм, vзэгдлийн зогсонги ба хєдлєнги тал, арга ба билгийг илэрхийлсэн энэ хоёр vг нь нvvдэл шvтсэн монголчуудын амьдрах ухаан, хэл- сэтгэхvйн холбоо, гэгээрэл боловсрол, соёл заншил, тэрчлэн ярианы ба бичгийн хэлэнд холбон найруулах, эвсvvлэн найруулах, утгыг барилдуулах ёстой олон сэжмээр холбоотой юм .
Нvvдлийн соёл иргэншилт монголчуудын хэл ярианд “бэл”, “бэлчир”, “бэлчээр” г.м. дан vгс, “малын бэлчир”, “голын бэлчир”, ”олон замын бэлчир”, “ухааны бэлчир”, “оюуны бэлчир”, “далны бэлчир”, “хэт хутганы бэл”, “уулын бэл”, “худалдаа арилжааны бэл”, “мєнгєний бэл” г.м. нийлмэл vгс; “бэл бэнчин”, “бэл хєрєнгє”, “ус бэлчир”, “нутаг бэлчир”,”бэлчир мэлчир”, “оюун бэлчир”, “хараа бэлчир” г.м. хоршоо vгс; “ухаан бэлчээх”, “бодол бэлчээх”, “нvд бэлчээх”, ”бэлчирлvvлэн холбох”, “бэлчирлvvлэн давтах”, “алсын хараа бэлчир сайтай…”, “Бэлийн чулуу оргилдоо дуртай” г.м. хэвшмэл хэллэг, нэртомьёоны vгс нь хэрэглээний хэлшинжлэл, соёл хэлшинжлэл, угсаа хэлшинжлэлийн талаасаа євєрмєц ялгаа, єнгє аяс, давтамжийг илэрхийлэхийн хамт сэтгэлгээний єргєн цараатай утга санаа бvхий эрчимлэг агуулгыг тvvхэн явцад цогцлоосон шинжтэй байна.
Тайлбар толь бичгvvдэд тэмдэглэснээр бол, “бэлчир” хийгээд “бэлчирлэхvй”, “бэлчирлvvлэхvй”-н утгыг “уулзвар”, “нийлбэр”, “голч”, “мєчир салаа” гээд, “олон замын бэлчир”, “голын бэлчир”, “малын бэлчир”, “ухааны бэлчир”, “судасны бэлчир” г.м. жишээ татжээ. Тиймээс ч бичиг зохиолын найруулгад “Гурван голын бэлчир”, “Гурван Тамирын бэлчир”, “Заг-Байдрагийн хvрэн бэлчир”, ”Орхон-Сэлэнгийн бэлчир” г.м. сvлжилдсэн орон зайн утгаар хэрэглэгдсэн байхаас гадна, бас “Монголын нууц товчоо”-ны 194-р зvйлд:
Жирэмсэн эмийн шээх газраас
Хол яваагvй
Жижиг тугалын бэлчих газраас
Гарч vзээгvй
Эм Таян зvрх алдаж…” гэж Эцэг Таян ханыг зvрх зориггvй, юм vзэж нvд тайлаагvй, хvн болохуйн ухааны бэлчир тааруухан гэсэн санаагаар дvрсэлсэн буй. Бас “Бие нь бага боловч бэлчир нь яггvй эр…” г.м. хэллэгт дээрхтэй утга эсрэгээр хэрэглэсэн жишээ баримт зэрэг нь нэг юм хэлээд байх шиг санагдана. Нvvдэлчин монголчууд “бэлчир” гэдэг vгийг “орон”, “олон цэгийн уулзвар”, “дvрсийн цэгц” гэсэн утгаар, харин “бэлчээр” гэдгийг “ хязгаарлагдмал талбай”, “нvдэнд ил харагдах гадаргуу” гэсэн утгаар ойлгож иржээ. “Бэлчирлэхvй”-н тvvхэн vvдэл нь “бэл”-ээс эх авч, утгын цараа нь тэлж эрчимжсэн байна.

2. “Бэлчирлvvлэхvй”-г vзэх монгол ухаанаас vvдvvлэн…
Нvvдлийн соёл иргэншилт монголчуудад “бэлчир” хийгээд “бэлчирлэхvй”, “бэлчирлvvлэхvй”-г vзэх vзэлт, амьдрах ухаан, арга билиг, иргэний эгээрэл гэгээрлийн зvйлс нь байгаль орчны болон хvн-нийгмийн харилцааны vлэмж олон салаа салбарт янз бvрийн хувилбараар илэрч, мэдлэг-мэдээллийг тээж, уламжлагдан ирсэн ажээ. Эдгээрийн зарим нэг сонирхолтой эш баримтыг байцаан сонирхож, соёл-хэлшинжлэл, угсаа-хэлшинжлэл, танин мэдэхvйн хэлшинжлэлийн талаас товчхон сонирхож vзэв.
• Нvvдэлч монголчууд тулгын гурван чулууны эс бєгєєс ган болд тулгын тэхий дундах уулзвар дээр тємєр мэт хєх хомоолыг зэрэглэн єрж, гал голомтоо бэлчирлvvлэн бадрааж, галаа манаж, галыг тахисаар ирсэн нь тун эртний улбаатай ёс заншил аж.
• Эсгий туургатан монголчууд, танан цагаан гэрийнхээ тоонон цамхраанаас алтан нарны цацрагийг бэлчирлvvлэн, цагийн хvрдийг товчоолон тоолсоор ирээгvй, єдгєє, єнгєрсєн гурван цагийн орчил дунд, ертєнцийн нэгдмэл орон зайд амь зуусаар ирж.
• Бас тэгээд, байгалийг шvтсэн монголчууд дєрвєн зvг, найман зовхис-орон зайн орчилд таван зvйлийн мал сvргээ адгуулан маллаж, євєлжєє, хаваржаа, зуслан, намаржааг сэлгvvлэн бэлчирлvvлж, аж ахуйгаа эрхлэн, амьдарч, нийгэмшиж ирж.
• Монголчуудын ээжийн бvvвэйн дуу, элбэрэлт эцэг эхийн vг сургаал, эрдэмт гэрийн багш, дуулгаварт номхон гарын шавь, номын ухаанд ахин дэвшиж бэдэрдэг дамжаа барих ёсон, сайн хvмvvн болж нийгэмшихvйн гэгээрлийг олдог танхимын ба танхимын бус сургалт зэргийг харсан ч бас л “бэлчирлvvлэн салаалах” зам мєртэй гэгээрэл боловсрол байжээ гэж болмоор.
• Монголчуудын “нvvдэл”, “суудал” хоёр ч ерєєсєє л “нvvх”, “суух”-ын уулзвар, бэлчир дээрээс арга билгийг олж харсан, “бэлчирлэхvй”-н монгол ухаанд шvтсэн соёл иргэншил, амьдрах ухаан юм гэж хэлж болмоор.
• Монгол шатрын хєлєг – буудал дээрх алдах – хожихын нvvдэл, суудал ч мєн л “бэлчирлvvлэхvй”-н арга ухаан, хам хvрээнд шvтэлцсэн байдаг нь сонин. Наанадаж бодоход л, боднуудын нємєр нєєлєгт дулдуйдаж явдаг “хvvгийн бэлчирлэсэн тvлхэлтvvд”-ээс єгсvvлээд л “єнчин хvvгийн єлєн цод” хvртэл арга билгийн ёсонд тэрчлэн, морь, тэмээ, тэрэг, бэрсний хараа хамгаалалт, нvvдлийн бэлчирт шvтсэн байдаг билээ. Тиймээс ч монгол хvн, шатрын 64 буудал дунд нvдээ бэлчээж, ухаанаа уралдуулан сууна хэмээн ярилцаж хэлэлцдэг билээ.
• Мєнх хєх тэнгэрийн буюу “Шvтэлцэн багцрахуйн” vзэлт (Акад. Б.Жадамбаагийнхаар), нvvдэлчин монголчуудын уг язгуур, ураг тєрєл, эш удмын уламжлал, домгийн сэтгэлгээ ч “мєчирлєхvй” хийгээд “бэлчирлэхvй”-н арга ухаантай нягт шvтэлцээтэй юм гэж хэлж болно. Тухайлбал, Тэмvжиний уг гарвалыг “Монголын нууц товчоо”-ны 1-р зvйлд: “Чингис хааны язгуур, дээр тэнгэрээс заяат тєрсєн Бєртэ-чино, гэргий Гуа-Маралын хамт тэнгис далайг гэтэлж ирээд, Онон мєрний эх – Бурхан Халдун ууланд нутаглаж, Батцагаан гэдэг нэгэн хєвvvнийг тєрvvлэв”- гээд, цааш нь Чингис хааны алтан ургийг тэрхvv эцэг ба эхийн уулзвар –бэлчрээс залгуулан, 2, 3, 4-р зvйлд: Батцагааны хєвvvн Тамача, Тамачийн хєвvvн Хоричар мэргэн, Хоричар мэргэний хєвvvн Уужим буурал, Уужим буурлын хєвvvн Саль-Хачау, Саль-Хачаугийн хєвvvн Ихнvдэн, Ихнvдэний хєвvvн Шинсочи, Шинсочийн хєвvvн Харчу, Харчугийн хєвvvн Боржигдай мэргэн бvлгээ. Боржигдай мэргэний гэргий нь Монголжин гуа. Тvvнээс тєрсєн хєвvvн Торголжин баян. Торголжин баян, Борогчин гуа гэргийтэй, Боролдай Суялби гэдэг залуу зарцтай, дайр бор хоёр хvлэг мортой бvлгээ. Торголжин баяны хєвvvн Дува сохор, Добу мэргэн хоёр бvлгээ. Дува сохор, магнай дундаа ганц нvдтэй, гурван нvvдлийн газар харах бvлгээ… гэх байдлаар Бєртэ Чоно, Гуа Марал хоёроос эх аван, мєчирлvvлэн бэлчирлvvлж єгvvлсэн байдаг нь билгийн сэтгэлгээний нэгэн сонин сайхан баримт болж vлджээ.
• Нvvдэлчин монголчуудын уртын дууны эгшиглээс, ая дан, амьсгаа авалт, тvрлэг; хєємийн тvрлэг, хархираа хvрхрээ; морин хуурын татлага, эгшиглэхvй; эв эеийн тvмэн єлзий хээний сvлжилдээн, єртєє улаа, тvvний буухиа; хурдан морины сунгаа, тарлаа, хvvхдvvдийн зээн гоо; хонь малыг холбох, зэллэх, унгас ноос савах, эсгий хийх, тvvдэг хийх, дээс томох, утас ээрэх, сур элдэх, чєдєр ногт зангидах, нvvдэлчдийн тэргэний дугуй, хєсгийн тvvчээ, тэмээн жин, мал бэлчээх хариулах, ширдэг ширэх тэргvvтэн олон янз vйл – соёлын зvйл нь цєм л монгол хvмvvний “холбон бэлчирлэхvй”-н эрдэм ухаан, утга соёлтой шvтэлцэн уламжлан хєгжиж иржээ гэж хэлэх vндэстэй байгаа юм.
Монгол морин хуур, уртын дууны тухайд гэхэд, МУИС-ийн багш, профессор О.Лхагва: “Мєнх Тэнгэр бол оюун ухаарлын дээд тєлєвт Орчлон, байгаль, хvмvvн хийгээд аливаа юмсын мєнх хувьсан улирахын жамыг билиг, дээд ухаарлаар мэдэрч таньсны ачаар их талынхны дунд мянга мянган жилээр цэгцэрч товойсон ариун сургаал мєн. Монголын ардын урлаг, соёл нь одоо ч хvний сэтгэлийг хєглєн, оюун билгийн vvдийг нээж, Орчлонгийн бvтэц, зохицол хийгээд хувьслын найраг сайхныг дээд хэмжилд мэдрvvлж буйг яахин vгvйсгэнэ. Морин хуур, уртын дууны яруу аялгуу хязгааргvй “талаас” vзvvр нь vгvй єндєрлєг рvv шуранхайлахдаа ариун амгалан руу шатлан єгсєх Гэгээрэлийн далд ундарга лугаа нэгсэн хамсахын жаргал эрэлхийлэлд талын хvмvvнийг хvргэдэг л болов уу даа гэмээр. (О.Лхагва, 2003, т.101) гэж тэмдэглэсэн нь сонин сайхан санаа юм.

Бас нэгэн жишээ болгож, монгол ширдэг ширэх соёлын “бэлчирлvvлэхvй”-н монгол ухааныг урансайхнаар дvрсэлж, утга тєгєлдєр хэлсэн, МУ-ын соёлын гавьяат зvтгэлтэн, Дэлхийн Урлаг Соёлын Академийн дээд шагнал- <> эрхэм цол, алтан титмийг хvртсэн нэрт яруу найрагч Гомбожавын Мэнд-Ооёогийн “Ээж минь ширдэг ширж байна” хэмээх уран утгын хэлхээ, шидэт долгион гэмээр сонин сайхан шvлгээс татаж vзье. “Алтан овооны шаштир” (2008) номд буй “Ээж минь ширдэг ширж байна” шvлэгт:
Налайсан шар намрыг цагаан эсгий дээр єнхрvvлж,
Чилийсэн урт єдрvvдийг утасны учгаар хэлхэж,
Намар оройн тэнгэр дор нум сум шиг бєгцийн суугаад,
Наян насандаа ээж минь ширдгээ ширсээр байна.
Тоонын дунгалаар наран шагайхуйд нэг алхам ширээс…
Тогоотой цай дэврэхийн ємнє хоёр алхам ширээс…
Дєрєлжєєр морьтой хvн гарч ирэхvйд гурван алхам ширээс…
Дєрєєн таваг гадаа жингэнэхvй дєрвєн алхам ширээс…
Тэнгэр vvсгvvртэй эсгий дээгvvр ертєнцийн учиг
Тэртээд vлдсэн он жилvvдийг тэмээн жин шиг хєтєлжээ…
гэж монголчуудын ширдэг ширэх урлахуй ухаан, уран vйлийн аргыг он цаг, орон зайн орчил, хєгжилд нь “бэлчирлvvлэн холбож” vнэхээр монгол ухаанаар зохист сайхан найруулан дvрслээд, зохиогчоос “Ээж минь ийнхvv намар эхэлсэн vйлээ євєлжин, хаваржин, зунжин мэтгэж, дараа намар нь хvргээд, сvvлчийн учгийг хєвєрдєн татаж, бєхлєн зангилахдаа дєрвєн цагаар сvлжсэн хорвоон гvн ухааныг судар номд бичих мэт ширдэгнийхээ ширээс бvхэнд туурвин бvтээж, бидэндээ євлvvлсэн нь энэ буюу… Одоо би ээжийнхээ ширсэн ширдэгний хээ сvлжээс бvхнийг нэгд нэгэнгvй харж, хєлгєн их тvмнийхээ оюун билгийн эрдэм ухааныг тэрхvv эсгий номоос уншиж суунам. (171-р тал) гэж дорнын гvн ухаант монгол хvн, монгол найрагчийн сэтгэлээс, уран дvр, дvрслэлээр бэлчирлvvлэн хэлсэн буй. Ургуулан бодохуйн энэхvv зохицол нь бидний сонирхоод байгаа “бэлчирлvvлэхvй”-н зарчимд нийцэж, чухам л ая дан нь тохирчээ.
Монголчуудын эрдэм ухааны уламжлал, ургуулан бодохуй, тvгээж vзэх ёсон (универсализм), хийсвэрлэн бясалгахуй хийгээд “их таван ухааны ай сав”-аас “бага таван ухааны орон”-г бэлчирлvvлэн бvтээж цогцлоосон тvvх, их хєлгєн судруудыг туурвисан ба номын утгыг тєгс шинжихгvй зэрэг нь цєм л “сvлжилдvvлэхvйн”-н монгол ухаан, арга зарчимтай холбоотой ажээ.
Тэрхvv бэлчирлэсэн их таван ухаан нь “дотоод ухаан” хэмээх бурханы шашны ухаан, “дуун ухаан” хэмээх хэлшинжлэлийн ухаан, “тэмдэгт ухаан” хэмээх гvн ухаан, “тэжээх ухаан” хэмээх анагаах ухаан, “урлах ухаан” хэмээх зохион бvтээх ухаан; бага таван ухааны орон гэдэгт “зохист аялгуун” хэмээх яруу найргийн ухаан, “илт єгvvлэхvй” хэмээх ёгт vгийн ухаан, “эвсvvлэн найруулахуй” хэмээх санскрит, тєвд хэлний шvлэглэлзvйн ухаан, “одон зурхай” хэмээх тэнгэр эрхэс, одон гарагийн хєдєлгєєн байрлалын ухаан, “дууриал бvжиг” хэмээх бvжиглэх жvжиглэхийн ухаан (Л.Хvрэлбаатар, “Огторгуйн цагаан гарди-I”, Уб., 1996, 43, 59-р тал) гэх зэргээр салбарлаж, их, бага таван ухаанд хэтэрхий нэвтэрсэн бандид нар тєрєн гарч, хоосон чанар, тєв vзлийн уудам орон зайд зохиол бvтээлээ туурвин иржээ.

3. Vг ба утгыг найруулах аргаас бэлчирлvvлэн…
Монгол хvмvvний сэтгэлгээний цар хvрээ, эрдэм ухаан, тогтолцооны онол, хийсвэрлэх арга нь хэл-сэтгэхvйн холбоогоор илэрхийлэгдэж байдаг. “Зохист аялгуун”-ы чимгийн зарчим, хос ёсны арга ухааныг гарамгай эзэмшсэн Хамбо номун хан Агванхайдав (1779-1838) тэргvvтэн “Vйлдэхvйеэ бэрх дєрвєєр хосолсон яруу найргийн vзэсгэлэнт чимгийн сургаал”-ынхаа тєгсгєлийн шvлэгт:
Vгийг найруулах гэгч vйлдэхvйеэ бэрх vзэсгэлэнт чимэг мєн.
Утгыг найруулах гэгч уйдал vгvй анхааран авахын ёсон мєн. гэж номложээ. (Л.Хvрэлбаатар, “Огторгуйн цагаан гарди” I, 1996, х.89) Эндээс ургуулан бодохуй дор монгол хvмvvний хэлэх, тvvнийг нь хэсэглэн хуваах, хэлбэр ба утгаар дэлгэрvvлэн, эсвэл хураан найруулах ёс нь (акад. Ш.Лувсанвандан, Б.Ринчений бичиж тэмдэглэснээр) ер нь л “бэлчирлvvлэхvй”, “эс бэлчирлvvлэхvйн” арга ухаанд дулдуйдсан байдгийг орчин vеийн бичгийн хvмvvс гэх утгаараа ч Д.Нацагдорж, Ц.Дамдинсvрэн, Б.Ринчен, Л.Тvдэв, Л.Хvрэлбаатар… тэргvvтний зохиол туурвилын хэл найруулга бэлхнээ хэлээд єгч байна. Тэгэхлээр бодит байдал буюу байгаль, нийгмийн тvм буман юм, vзэгдлийг хєдєлгєєн, орон зай, цаг хугацаа, тоо чанар, дvрс хэлбэрээр нь тусгаж дохиожуулсан хvний хэл нь єєрєє “бэлчирлvvлэхvй”-н арга ухаанаар дамжин хэлбэршиж байдаг гэж хэлж болно. Академич Б.Жадамбаа: Монголын уламжлалт ертєнцийг vзэх vзлийн vндсэн зарчмын тухайд холбогдуулж: “Ертєнц-хамаг бvгдийн эелдэхvй, тvvний vр болох нэг амь буюу амин нэгдэл. Алив юмс эелдэхлээрээ хvчтэй, тогтвортой, тэнцвэртэй болдог. Юм, vзэгдлийн эелдэхvйг гэрэл (мэдээлэл) тээдэг, зєєдєг, дамжуулдаг. (Б.Жадамба, 2009, т.128) гэсэн нь бидний сонирхоод байгаа “бэлчирлvvлэхvйн монгол арга ухаан” гэдэгтэй холбогдоод ирж байна.

ХХ зууны монгол хэлшинжлэлийн нэрт эрдэмтэн, акад. Ш.Лувсанвандан: “Байгаль, нийгмийн юм vзэгдэл хvний хэлэнд vлигэр нь болдог”, “Хvний хэл нь байгаль, нийгмийн юм, vзэгдлийн аль алинтай нь нягт уялдсан маш нарийн тєвєгтэй vзэгдэл юм.” гээд, “Хэл бол эвдрэх бvтэх хоёр, салах нийлэх хоёр, тархах хурах хоёр, тасрах vргэлжлэх хоёр, хєдлєх зогсох хоёр, эсрэг тэсрэг хоёр талын нэгдэл юм.” (Хэл, хэлэх хоёрын учир, “МС”, ¹ 9, х.25; Хэл дохионы тогтолцоо болох нь, “ХЗС”, ¹ 10, х.21.) г.м. –ээр дурдсан нь бидний судалгаа, ажиглалтыг батлахад онол – аргазvйн vндэс болж байна.
Монгол хvний хэлэх єгvvлэхvйн тvвшинд vгийг найруулах, утгыг найруулах, “бэлчирлvvлэн” холбохын сайхан жишээг бид Д.Нацагдоржийн “Миний нутаг” шvлгээс Ц.Дамдинсvрэнгийн “Нарсны навчийг шарлаад байхад…” шvлгийг хvртэлх проф. Л.Хvрэлбаатарын “Огторгуйн цагаан гарди” судалгааны бvтээл, Б.Ринчений “Юуны магад…” гэдэг таталбараас Л.Тvдэвийн “Хувьсгал танаа єчье!” хэмээх єчил романыг хvртэлх єдий тєдий том, бага зохиолын зохиомж, хэл найруулгаар баталж болно. Тухайлж Б.Ринчений “Юуны магад…”–ыг харъя:

Цаст уулын оргилоос цагаан болъюу, толгой минь. Тэгээд мєнх билгийн лянхуа цэцэг сэтгэл зvрхэнд минь дэлгэрэнхэн цэцэглэж магад буюу. Тэгвэл гайхамшигт сайхан цэцэгсийн анхилмал vгээр намайг сургаж хvмvvжvvлсэн багш нарынхаа ачийг нь магтан хариулъюу.
Эндээс юуг харж болох вэ? гэвэл энэхvv бичил эхэд єгvvлбэрийн эх бие –бvтцийн загварыг нь (структурный каракас) єгvvлэгдэхvvн (S) ба єгvvлэхvvнд (P) нь шvтvvлэн, баруун гарын дvрмээр мєчирлvvлэн дэлгэрvvлэхдээ дэд гишvvдийг хvртээж, улмаар нэг єгvvлбэртэй нєгєє єгvvлбэрийг нь хэлбэр ба утгаар нєхцєлдvvлэн, нэг санаанаас нєгєє санааг ургуулан, бэлчирлvvлж дэлгэрvvлсээр зорьсон санаа, гол санаа, шургуулсан санаагаа зохиогч илэрхийлжээ. Чингэхдээ дотоод, гадаад холбох хэрэглvvрийг ашигласан ба “тэгээд”, “тэгвэл” гэдэг холбох vгс маш чухаг vvрэгтэйгээр оржээ гэж vзэх жишээтэй.
Ер, монгол хэлний єгvvлбэрийн гол хоёр цєм бvрэлдvvлбэрийг баруун гарын дvрмээр хэлбэр ба утгаар сvлжилдvvлэн дэлгэрvvлдгийг “Арлааны Эрдэнэ-Очирын цуглуулсан хорвоо” дахь “Сар шагалзана.”, “Одон мичид унана.”, “Цахлай ниснэ.”, “Эрхэс ярилцана.”, “Амрагууд бичнэ.”, “Долгис арчина.”, “Хєлєг зvvрмэглэнэ.” г.м. цєм єгvvлбэрийг дэлгэрvvлж, уянгын зєєлєн аяс, гvн бодрол, монгол ухаанаар илэрхийлсэн байгалийн зураглалыг урансайхнаар хэрхэн бvтээснийг харж болно. Тэрхvv олон зvйл зохилдон жигдэрч, утга санаа нь мєчирлєн бэлчиж дэлгэрсэн сонин сайхан шvлэг нь:
…Vvлэн завсраар саран шагалзах vдшийн
Vvрэглэх ахуйд од мичид далайд унана.
Тэртээд усны мандлыг цахлай алгадан нисэхvйд
Тэнгэрийн эрхэс далайн сувдтай ярилцана.
Завин дээр суусан хоёр амраг
Шинэхэн хайрын туульсыг усан дээр бичнэ.
Замбуулинд мєнхийн хайр vгvй гэх шиг
Долгис тvvний нь арчина.
Атиран гvвэлзэх их усны захад
Аргамжаатай хєлєг онгоц зvvрмэглэнэ… (А.Эрдэнэ-Очир).
Бас тэрчлэн Монгол улсын нэрт эрдэмтэн, доктор, профессор Л.Хvрэлбаатарын “Огторгуйн цагаан гарди-I” (Уб., 1996), “Огторгуйн цагаан гарди-II” (Уб., 2008) хэмээх цогц хоёр бvтээлийн зохионгуй, бvтэц, агуулга, туурвисан арга ухаан, холбон найруулсан зарчим тэргvvтэнг ажиглаваас XYII, XYIII, XIX зуунд хамрагдах тєвд хэлт номын мэргэд, огторгуйн цагаан гардийн сvрэг лугаа адил эрдмийн бурхадын зохиол бvтээлийг задлан шинжлэхдээ одоо хvртэл тєдийлєн хийж чадаагvй байсан олон сонин задаргаа, тайллыг орон зай, он цаг, тоо чанарын орчил зайцад нь айхавтар нарийн бодолцсоноор шашин номын нэрт зvтгэлтэн, дуун ухаан, утга соёл, урлахуйн ухааны оюуны амыг нээгч мэргэн, Тєв халхын Єндєр гэгээн Занабазараас эх авч, тасралтгvйгээр бэлчирлvvлэн, Зая бандид Лувсанпиринлэй, Эрдэнэ мэргэн бандид Ишсамбуу, Догшин ноён хутагт Данзанравжаа…, Ханчин Хамбо Жамъянгарва…, Ламын гэгээн Лувсанданзанжанцан… г.м.-ээр залган бэлчирлvvлсээр, II ботьдоо Дорно цастын мєнгєн суварга хэмээгдэх Халхын Сэнгээ гэвш (1905-1993)-ээр єндєрлєн завсарласан буй нь бидний сонирхоод байгаа зохиомж, байрлал, хэлбэр, утга санаагаар нєхцєлдvvлэн холбож, бэлчирлvvлэн найрсуулж, эх бичвэрийг бvтээж болдгийн сайхан vлигэр жишээ болсон байна гэж vзлээ.

4. Залган давтах буюу бэлчирлvvлэн давтах ур маягаас vvдvvлэн…
Ємнє, бидний сонирхоод байгаа, vлигэр загвар болгоод байгаа монгол хvний аху-сэтгэлгээний зарим илэрхийлэл, эрдэм ухааны арга туршлага, оюуны ба биет соёлын зvйлс нь ерєєсєє л монгол хэлийг тээгчийнхээ хэл-сэтгэхvй, соёлын илэрхийлэлтэй холбоотой, уг чанараараа оюун тархинд нь суулгаастай, тєрмєл шинжтэй зvйл болой.
Чухам тийм учраас ч хэл-сэтгэхvйн ба соёлын тэрхvv илэрхийлэл нь монгол хvний ярих хэлэх, бичих найруулах арга ухаан, туурвилзvй, чимгийн зарчим, эх бичвэрийг дэлгэрvvлж, хурааж хувиргах болон холбон найруулах арга хэрэгслээр биежиж илэрдэг тийм онцлог шинжтэй болох нь ажиглагдав. Vvний тодорхой жишээ баримт бол “Залган ахиулсан давталт“ буюу “бэлчирлvvлсэн давталт” гэсэн монгол хэлэн дэх давталтын бие даасан тусгай хэв маяг юм. Vvнийг бид “Монголын нууц товчоо”-ноос наашлуулаад, орчин цагийн урансайхны болон бусад зохиол бvтээлийн олон баримтаас цаашлуулаад батлан харуулж болох юм. Тухайлбал, Алтан тєрийг хатуужин дагавал ариун нэр бэхэжнэ. Ариун нэрийг бэхэлбэл авсан эр ангид vл болно. (М.Н.Т.),
Эрхийн толио шиг мєсийг
Эмтлэн эмтлэн хайлууллаа.
Эмтлэн эмтлэн хайлуулах нь
Тэвнийн сvвэгч шиг халбагаар
Тэнгис ширгээхийн дайтай. (Т.Галсан),
Амар гэдэг нэртэй хєєрхєн хvvтэй болоод,
Аргалчин ээжийнхээ ачийг эргэж нэг дурсав.
Аргалчин ээжийнхээ ачийг эргэж нэг дурсахдаа
Тэртээ уулын бэлээс vvрч ирдэг байсан
Тэмээн жингийн аргийг нь харах шиг болов. (Б.Явуухулан),
Аранзал зээрд мориороо
Алхуулан шогшууллаа.
Шогшуулснаа дэргvvллээ.
Дэргvvлснээ ергvvллээ.
Ергvvлснээ хатирууллаа.
Хатируулснаа давхиуллаа (Ж.Дашдондог) г.м.

Дээр єгvvлсэн зvйлс бол наад захын баримтууд бєгєєд монгол урансайхны найруулгад, монгол утга соёлын илэрхийлэлд бvхэл бvтэн шvлэг зохиолыг хvртэл “бэлчирлvvлэх давталт”-ын ур маягаар бичсэн сонин баримт олон байгаа юм. Vvнийг бид, Б.Явуухулангийн “Реквием”, М.Цэдэндоржийн “Есєн єнгийн чулуу”, Дан.Нямаагийн “Тал нь…”, Даг.Жамъянгийн “Марал бугын дуу” зэрэг олон шvлэг зохиолоор нотолж болно. Жишээлбэл, Даг.Жамъянгийн “Марал бугын дуу”-нд:
Марал бугын дууг сонсох гэж
Манант уулынхаа бэлийг барьж єгсєв.
Манант уулынхаа бэлийг барьж єгсєхєд
Магнаг цэнхэр тэнгэрийн хаяа шаргалтав…
гэж дvрсэлсэн байхад, Дан.Нямаагийн “Тал..”-д:
Хєх тэнгэрийн тал нь
Хєлєн буйрын тал.
Хєлєн буйрын тал нь
Олон бухын тал.
Олон бухын тал нь
Миний Мэнэнгийн тал.
Миний Мэнэнгийн тал нь
Мэлтийгч тэнгэрийн тал.
Мэлтийгч тэнгэрийн тал нь
Миний Монголын тал. гэж маш євєрмєцєєр залгаж буй, залгагдаж буй хоёр бvрэлдvvлбэрийг маш зохистой тэнцвэржvvлэн, зєєвєрлєн бэлчирлvvлж утгаар ба хэлбэрээр холбосон байдаг. Энэ бол найруулга тэгшитгэх, шvлгийн холбоцыг ондгой сондгой болгохгvй “тэнцвэртэй”-гээр найруулах зарчмын нэгэн хэв маяг болно гэж vзэв.

Эцэст тэмдэглэхэд:

• Монгол хэлний “бэлчир”, “бэлчээр”, “бэлчирлэхvй”, “бэлчирлvvлэхvй” г.м. нэр ба vйлийг зогсонги ба хєдлєнги, арга ба билиг, хэлбэр ба утга, хэрэглээ б соёлын талаас нь шинжвэл нvvдэлчин монголчууд “бэлчир” гэдэг vгийг “оронлог -долгиолог” утгаас нь, “бэлчээр” гэдэг vгийг “биелэг – талбайлаг” утгаас нь, “бэлчирлэхvй”–г зогсонги буюу “оршихуй” талаас нь, харин “бэлчирлvvлэхvй”-г хєдлєнги буюу “эелдэн эрчимлэг болохуй” талаас ухаарч, хэрэглэж иржээ.
• “Бэлчир” хийгээд “бэлчирлvvлэхvй”-г vзэх монгол ухаан нь олон талтай, євєрмєц нэгдэлтэй бєгєєд тvvний утга соёлын илэрхийлэл нь цєєнгvй баримтаар батлагдаж байна. Vг ба утга хэм тэгш бэлчирлэн найрсахуй, нэг утгаас нєгєє утга салаалан салбарлаж зохист аялгуун болон бэлчирлэхvй нь нvvдэлчин ахуйн бусад олон хэв маягтай шvтэлцсэний зэрэгцээ нvvдэлчдийн соёлын ай болон хєгжжээ.
• Монгол хvмvvний сэтгэлгээний цар хvрээ, эрдэм ухаан, хэл-сэтгэхvйн холбоогоор илэрхийлэгдэж байдаг тэрхvv “бэлчирлvvлэхvй”, “мєчирлvvлэхvй”-н монгол арга зарчим нь vг ба утгыг єгvvлбэр болон эхийн тvвшинд найруулах аргад нь шингэж илэрдэг зvй тогтолтой байна.
• Монгол хэлэндэх “залган давталт” буюу “бэлчирлvvлэн давталт” бол давтах, холбох ёсны євєрмєц сонин тусгай хэв маяг мєн бєгєєд монгол хvмvvний “бэлчирлvvлэхvй”-н тєрмєл эрдэм ухаантай нь нягт шvтэлцээтэй ажээ.

Single Post Navigation

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: